સમાજને સત્યનો અરીસો બતાવતો પત્રકાર પોતે જ આર્થિક સંઘર્ષના અંધકારમાં જીવવા મજબૂર!
સમાચાર પ્રસિદ્ધ કરાવવામાં જોઈએ, પણ જાહેર ખબર આપવામાં કેમ ભૂલી જવાય છે પત્રકાર ને?
•જાહેરાતના નાણાં ચૂકવવામાં કેમ પાછીપાની? સફેદપોશોની ચમક પાછળ છુપાયેલી મીડિયા જગતની કડવી વાસ્તવિકતા!
વિશેષ અહેવાલ | ઇન્ડિયન ટીવી ન્યૂઝ – સાકીર ટીંટોઈયા
પત્રકારત્વને લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ કહેવામાં આવે છે. સમાજની સમસ્યાઓને વાચા આપવી, સત્તાધીશોને સવાલો પૂછવા, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો અને સામાન્ય નાગરિકના પ્રશ્નોને પ્રસ્થાપિત વ્યવસ્થા સુધી પહોંચાડવા એ પત્રકારની પાયાની ફરજ છે. પરંતુ આજના સમયમાં એક કડવી વાસ્તવિકતા સામે આવી રહી છે કે જે પત્રકાર સમાજને અરીસો બતાવે છે, તે જ પત્રકાર પોતાના પરિવારની આર્થિક જવાબદારીઓ અને રોજિંદા ખર્ચાઓ વચ્ચે સંઘર્ષ કરવા મજબૂર છે.
જ્યારે કોઈ રાજનેતા, પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ કે સંસ્થાનો માટેની વાહવાહી સમાચાર માધ્યમોમાં ચમકાવવા માટે પત્રકારોને બોલાવવામાં આવતા હોય છે. જ્યારે વાર તહેવારે પત્રકારને આર્થિક સહયોગ મળી રહે તે માટે જાહેરાત આપવાની વાત આવે ત્યારે તેની મહેનતનું વળતર ચૂકવવામાં કેમ હાથ પાછો ખેંચાય છે? આ સવાલ માત્ર એક પત્રકારનો નથી, પરંતુ સમગ્ર મીડિયા જગતની વ્યવસ્થા અને સમાજની માનસિકતા સામેનો ગંભીર પ્રશ્ન છે.
આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં પત્રકારત્વ કરવું પહેલાં કરતાં વધુ પડકારજનક બન્યું છે. એક નાનામાં નાના સમાચારની વિગતો મેળવવા પત્રકારને અનેક લોકોનો સંપર્ક કરવો પડે છે. ઘટનાસ્થળે પહોંચવું, માહિતીની ખરાઈ કરવી, અધિકારીઓનો પક્ષ મેળવવો, ફોટોગ્રાફ્સ અને વીડિયો એકત્રિત કરવા તેમજ સમયસર સમાચાર પ્રસિદ્ધ કરવા માટે સતત દોડધામ કરવી પડે છે. જેના બદલામાં પત્રકાર પોતાના સમાચાર માધ્યમ માટે વાર તહેવારે પ્રતિષ્ઠિત લોકો અને સંસ્થાનો પાસે જાહેર ખબરની અપેક્ષા રાખતા હોય છે. એ જાહેર ખબરના માધ્યમથી તેઓ પોતાની આર્થિક જરૂરિયાત જેવી કે, અખબાર છપાવવા સહિતની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ તેમાં પણ સહયોગ આપવામાં પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાનો પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લેતા હોય છે. આમ, પત્રકારની મહેનત સૌ કોઈને દેખાય છે પરંતુ તેની મજબૂરી કોઈને દેખાતી નથી?!
સમાજમાં કોઈ વ્યક્તિનું સન્માન હોય, કોઈ રાજકીય કાર્યક્રમ હોય, ધાર્મિક પ્રસંગ હોય કે પછી કોઈ સંસ્થાની સિદ્ધિ હોય ત્યારે સમાચાર માધ્યમોની યાદ સૌપ્રથમ આવે છે. પોતાના ફોટા અને સમાચાર અખબારમાં કે ન્યૂઝ પોર્ટલ પર પ્રસિદ્ધ થાય ત્યારે અનેક લોકો ગૌરવ અનુભવે છે. પરંતુ એ જ સમાચાર માધ્યમને જાહેરાત આપવાની કે અગાઉની જાહેરાતનું પેમેન્ટ ચૂકવવાની વાત આવે ત્યારે અનેક બહાનાં આગળ ધરવામાં આવે છે. ક્યારેક બજેટ નથી, ક્યારેક સમય નથી તો ક્યારેક પછી વાત કરીએ તેવી દલીલો સાથે પત્રકારને વારંવાર ધક્કા ખાવાની નોબત આવે છે.
સમાજમાં સેવાભાવી, સામાજિક કાર્યકર, વેપારી, રાજકીય આગેવાન અને હોદ્દેદારો તરીકે ઓળખ ધરાવતા અનેક લોકો જાહેર મંચો પર સમાજસેવા અને લોકહિતની મોટી મોટી વાતો કરતા જોવા મળે છે. પરંતુ પત્રકારની મહેનતનું યોગ્ય વળતર ચૂકવવાની વાત આવે ત્યારે તેમની પ્રાથમિકતાઓ બદલાઈ જતી હોવાની ફરિયાદો પણ ઉઠે છે. કેટલાક લોકો પોતાની પ્રસિદ્ધિ માટે સમાચાર માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહે છે, પરંતુ પત્રકારના આર્થિક અધિકારની વાત આવે ત્યારે મૌન ધારણ કરી લે છે. પોતાની તસવીરો અને પ્રવૃત્તિઓ સમાચારપત્રોમાં ચમકે તે ગમે છે, પરંતુ તે પાછળ પત્રકાર દ્વારા કરવામાં આવતી મહેનત અને ખર્ચનો વિચાર ભાગ્યે જ કરવામાં આવે છે. આવી માનસિકતા પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતાને પણ અસર પહોંચાડી શકે છે.
અહીં એક બાબત સ્પષ્ટ સમજવાની જરૂર છે કે જાહેરાત આપવી એ કોઈ પત્રકાર પર કરવામાં આવતો ઉપકાર નથી. જાહેરાત એ સમાચાર માધ્યમોના સંચાલન અને વ્યવસાયિક વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છે. અખબાર હોય, ન્યૂઝ પોર્ટલ હોય કે ડિજિટલ ન્યૂઝ ચેનલ, તેને ચલાવવા માટે માનવબળ, ટેકનિકલ સાધનો, ઇન્ટરનેટ, કેમેરા, મુસાફરી, પ્રિન્ટિંગ અને અન્ય અનેક ખર્ચાઓ થાય છે. પત્રકારને માત્ર સમાચાર લખવા માટે જ નહીં, પરંતુ સમાચાર એકત્રિત કરવા માટે પણ ખર્ચ કરવો પડે છે. પેટ્રોલ, મોબાઇલ રિચાર્જ, ઇન્ટરનેટ, કેમેરા, માઇક અને અન્ય સાધનો પાછળ સતત નાણાં ખર્ચાય છે. પરિવારની જવાબદારીઓ, બાળકોની ફી, ઘરખર્ચ અને રોજિંદી જરૂરિયાતો પણ તેની સાથે જોડાયેલી હોય છે. આથી જાહેરાત આપનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થાએ નક્કી કરેલી રકમ સમયસર ચૂકવવી એ વ્યવસાયિક નૈતિકતાનો ભાગ છે.
પત્રકારત્વની સૌથી મોટી મૂડી તેની વિશ્વસનીયતા છે. પત્રકારનો ધર્મ સત્ય રજૂ કરવાનો છે, કોઈના દબાણમાં આવીને સમાચારની દિશા બદલવાનો નહીં. પરંતુ જ્યારે પત્રકારને તેની મહેનતનું વળતર મેળવવા માટે વારંવાર વિનંતી કરવી પડે, ત્યારે તેની આર્થિક સ્થિતિ સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થાય છે. એક તરફ નિષ્પક્ષ અને નિર્ભય પત્રકારત્વની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ પત્રકારની આર્થિક સુરક્ષા અને મહેનતના વળતર અંગે પૂરતી સંવેદનશીલતા દાખવવામાં આવતી નથી. આ વિસંગતતા દૂર કરવી જરૂરી છે. પત્રકારને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવ્યા વિના તેની પાસેથી હંમેશાં નિર્ભય અને સ્વતંત્ર પત્રકારત્વની અપેક્ષા રાખવી કેટલા અંશે યોગ્ય છે, તે પણ વિચારવા જેવો પ્રશ્ન છે.
પત્રકારત્વનું સન્માન કરવું હોય તો માત્ર પત્રકાર દિવસની ઉજવણી, પુષ્પગુચ્છ, સન્માનપત્ર કે જાહેર મંચ પરના ભાષણોથી કામ ચાલવાનું નથી. પત્રકારની મહેનતનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવું, જાહેરાતના નાણાં સમયસર ચૂકવવા, તેની સાથે સન્માનજનક વ્યવહાર કરવો અને તેના વ્યવસાયિક અધિકારોનું જતન કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. સાથે સાથે મીડિયા સંસ્થાઓએ પણ પત્રકારોને યોગ્ય મહેનતાણું, સમયસર ચુકવણી અને જરૂરી સુવિધાઓ મળે તેની જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ. પત્રકારત્વની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે સંપાદકીય સ્વતંત્રતા અને જાહેરાત વ્યવસ્થાને અલગ રાખવી પણ અનિવાર્ય છે.
જે પત્રકાર બીજાના ઘરના પ્રશ્નો, ગરીબની વ્યથા, અન્યાયનો ભોગ બનેલા લોકોની પીડા અને સત્તાના ગલિયારામાં ચાલતી ગતિવિધિઓને શબ્દોમાં કંડારે છે, તેના પોતાના ઘરની આર્થિક ચિંતાઓને પણ સમજવાની જરૂર છે. પત્રકાર કોઈ મશીન નથી કે જે માત્ર સમાચાર છાપવા કે પ્રસારિત કરવા માટે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તે પણ એક માણસ છે. તેનો પણ પરિવાર છે, સપનાં છે, જવાબદારીઓ છે અને જીવન જીવવા માટેની જરૂરિયાતો છે.
સમાજને સત્યનો અરીસો બતાવતો પત્રકાર જો પોતે જ આર્થિક મુશ્કેલીઓના અંધકારમાં જીવવા મજબૂર બને, તો લોકશાહીના આ ચોથા સ્તંભને મજબૂત કોણ બનાવશે?
પત્રકાર પાસે સમાચારની અપેક્ષા રાખતા પહેલાં તેની મહેનતનું મૂલ્ય સમજવું પડશે. જાહેરાતના નાણાં સમયસર ચૂકવવા પડશે અને પત્રકારને માત્ર સમાચાર પ્રસિદ્ધ કરવાનું સાધન નહીં, પરંતુ સમાજના જવાબદાર અને સન્માનનીય અંગ તરીકે જોવો પડશે.કારણ કે કલમની તાકાતને જીવંત રાખવી હોય તો કલમ
ચલાવનારના ઘરમાં પણ ચૂલો સળગતો રહેવો જોઈએ!
About the Author
