અમરેલી જિલ્લાના લાઠી તાલુકાના દુધાળા ગામે આજે, 27 ઓગસ્ટે, જળસંચય ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ ગણાતી પહેલને વધુ એક પડાવ મળ્યો છે. પદ્મશ્રી સવજી ધોળકિયા સંચાલિત ધોળકિયા ફાઉન્ડેશન દ્વારા પોતાના ખર્ચે તૈયાર કરવામાં આવેલા ‘ગુજરાત ગૌરવ સરોવર’નું કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી અમિત શાહના હસ્તે લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું. અંદાજે રૂ. 4 કરોડથી વધુના ખર્ચે તૈયાર કરવામાં આવેલું આ સરોવર આશરે 80 હજાર ચોરસ ફૂટ વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે અને તેમાં આશરે 23 કરોડ લિટર પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે
હાલ ચોમાસાની ઋતુ ચાલી રહી હોવાથી વરસાદી પાણીથી સરોવર ભરાઈ ગયું છે. જળસંચયના દૃષ્ટિકોણથી આ પ્રકલ્પનું મહત્વ માત્ર તેની સંગ્રહ ક્ષમતા પૂરતું મર્યાદિત નથી. દુધાળા અને આસપાસનો વિસ્તાર અગાઉ પાણીની અછતથી સંઘર્ષ કરતો હતો. આવા વિસ્તારમાં વરસાદી પાણી રોકી તેનો સંગ્રહ કરવામાં આવે તો ભૂગર્ભજળના સ્તરને સુધારવામાં અને ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે આ સરોવરથી ભૂગર્ભજળમાં કેટલો વધારો થશે અથવા કેટલા ખેડૂતોને સીધો લાભ મળશે તે અંગે લાંબા ગાળાના સત્તાવાર આંકડા ઉપલબ્ધ થયા બાદ જ ચોક્કસ મૂલ્યાંકન થઈ શકશે.
ખારાપાટ વિસ્તારમાં 2017થી શરૂ થઈ જળસંચયની કામગીરી
દુધાળા અને આસપાસના વિસ્તારમાં ધોળકિયા ફાઉન્ડેશન દ્વારા વર્ષ 2017થી જળસંચયની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. સ્થાનિક વર્ણન મુજબ આ વિસ્તારમાં એક સમયે પાણીની તીવ્ર અછત હતી અને પંથકને ખારાપાટ વિસ્તાર તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. પાણીની અછત અને જમીનની સ્થિતિને કારણે ખેડૂતો માટે ખેતી કરવી પડકારરૂપ બનતી હતી.
ગાગડિયા નદી વિસ્તારમાં પણ પૂરતું પાણી ન રહેતું હોવાથી નદીનો પટ અને આસપાસની જમીનો મોટાભાગે સૂકી રહેતી હતી. વરસાદ દરમિયાન વહી જતું પાણી રોકીને તેનો સંગ્રહ કરવામાં આવે તો સ્થાનિક જળસ્રોતોને પુનર્જીવિત કરી શકાય તે વિચાર સાથે ચેકડેમ અને સરોવર બનાવવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી. રાજ્ય સરકારના સહયોગ સાથે આ કામગીરીને આગળ ધપાવવામાં આવી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
ગાગડિયા નદીના 57 કિમી પટમાં ચેકડેમ અને સરોવર
જળસંચયની આ પહેલ હેઠળ ગાગડિયા નદીના આશરે 57 કિલોમીટરના પટમાં અલગ-અલગ સ્થળોએ ચેકડેમ અને સરોવરોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર આ વિસ્તારમાં અંદાજે 40 જેટલા ચેકડેમ અને સરોવરો બનાવવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ વરસાદી પાણીનો ઝડપી નિકાલ થવાને બદલે તેને સ્થાનિક સ્તરે રોકવાનો અને જળસ્રોતોને વધુ સક્રિય બનાવવાનો છે.
ચેકડેમ અને નાના-મોટા જળાશયો વરસાદી પાણીનું સંચાલન કરવા માટે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉપયોગી માળખું બની શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં વરસાદ મર્યાદિત હોય અથવા વરસાદનું પાણી ઝડપથી વહી જતું હોય ત્યાં પાણી રોકવાની વ્યવસ્થા કૃષિ અને ભૂગર્ભજળ બંને માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. દુધાળા વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ પ્રકારની કામગીરીનો વ્યાપ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ જળસંચય અભિયાન
દુધાળાથી શરૂ થયેલી જળસંચયની કામગીરી હવે માત્ર અમરેલી જિલ્લા પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. ધોળકિયા ફાઉન્ડેશન દ્વારા ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાં સરોવર નિર્માણ, તળાવ ઊંડા કરવા અને અન્ય જળસંચયના કામ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે. સંસ્થાની માહિતી અનુસાર કુલ 208 જેટલા સરોવર નિર્માણના પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 198 સરોવરનું કામ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે અમરેલી ઉપરાંત કચ્છ, મહીસાગર, સિદ્ધપુર અને બનાસકાંઠા સહિતના વિસ્તારોમાં જળસ્રોતોને વધુ ઉપયોગી બનાવવા માટે કામગીરી ચાલી રહી હોવાનું જણાવાયું છે. ગુજરાત જેવા વિવિધ ભૌગોલિક અને વરસાદી પરિસ્થિતિ ધરાવતા રાજ્યમાં સ્થાનિક જરૂરિયાત પ્રમાણે જળસંચયના માળખાં વિકસાવવાનો અભિગમ અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં અલગ પરિણામ આપી શકે છે. તેથી આવા પ્રોજેક્ટની અસરનું મૂલ્યાંકન પાણીના સ્તર, સંગ્રહ ક્ષમતા અને કૃષિ ઉપયોગ જેવા માપદંડોના આધારે કરવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
‘અમિતભાઈએ કહ્યું હતું, મારા માટે એક સરોવર બાકી રાખજો’
‘ગુજરાત ગૌરવ સરોવર’ના નામ અને તેના લોકાર્પણ સાથે સવજી ધોળકિયાએ અમિત શાહ સાથે જોડાયેલી એક વાત પણ શેર કરી. પદ્મશ્રી સવજી ધોળકિયાના જણાવ્યા પ્રમાણે, અમિત શાહે અગાઉ તેમને એક સરોવર પોતાના માટે બાકી રાખવાનું કહ્યું હતું. ત્યારબાદ ભારત માતા સરોવરની બાજુમાં આ સરોવર તૈયાર કરવામાં આવ્યું.
સવજી ધોળકિયાએ જણાવ્યું કે ગુજરાતના ગૌરવ સમાન નામ ધરાવતા આ સરોવરનું લોકાર્પણ અમિત શાહના હસ્તે થવું તેમના માટે ગૌરવની બાબત છે. 27 ઓગસ્ટે અમિત શાહના હસ્તે લોકાર્પણ થવાથી દુધાળા અને સમગ્ર અમરેલી જિલ્લા માટે આ ક્ષણ વિશેષ બની હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.
જળસંચયથી ખેતી અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને આશા
ગુજરાતના અનેક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખેતી માટે વરસાદ પરની નિર્ભરતા એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર છે. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને ભૂગર્ભજળનું પુનર્ભરણ આવા વિસ્તારોમાં ખેતીની સ્થિરતા માટે મદદરૂપ બની શકે છે. જળસંચયનું માળખું માત્ર એક તળાવ કે સરોવર પૂરતું નથી; તેની સાથે પાણીનો યોગ્ય ઉપયોગ, જળસ્રોતની જાળવણી અને લાંબા ગાળાનું સંચાલન પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
દુધાળામાં ‘ગુજરાત ગૌરવ સરોવર’નું લોકાર્પણ આ જ દિશામાં કરવામાં આવેલી કામગીરીને આગળ ધપાવતું પગલું છે. સરોવરમાં હાલમાં સંગ્રહાયેલું વરસાદી પાણી આવનારા સમયમાં સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે કેટલું ઉપયોગી બને છે તે આગામી સમયગાળામાં વધુ સ્પષ્ટ થશે. સાથે જ અગાઉ બનાવવામાં આવેલા ચેકડેમ અને સરોવરોની સંયુક્ત અસરથી વિસ્તારના પાણીના સ્તર અને ખેતી પર પડતી અસર અંગે પણ આગામી વર્ષોમાં વધુ ચોક્કસ મૂલ્યાંકન શક્ય બનશે.
દુધાળાની આ કહાનીમાં એક તરફ ખાનગી સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવેલો જળસંચયનો પ્રયાસ છે અને બીજી તરફ સ્થાનિક જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને પાણી રોકવાની લાંબા ગાળાની વિચારસરણી છે. ‘ગુજરાત ગૌરવ સરોવર’નું લોકાર્પણ હવે આ સમગ્ર અભિયાનમાં એક નવા પ્રકરણની શરૂઆત સમાન છે. જો આવા જળાશયોનું નિયમિત સંચાલન અને જાળવણી થાય તથા સંગ્રહિત પાણીનો વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારો માટે તે લાંબા ગાળે ઉપયોગી સંપત્તિ બની શકે છે.
About the Author
